Vlaanderen investeert verder in suïcidepreventie

  • 26 januari 2022

Op 19 november stelde Vlaams minister van Welzijn en Volksgezondheid Wouter Beke samen met het Vlaams Experticecentrum Suïcidepreventie (VLESP) een nieuwe gezondheidsdoelstelling voor, namelijk een daling van de suïcidecijfers tegen 2030 met 10% in vergelijking met 2020. Om dit te bereiken is een breed actieplan nodig, met acties op allerlei domeinen en medewerking van vele partners in de brede samenleving. 

Tussen 2000-2018 kon er in Vlaanderen een daling van 26% in het aantal suïcides worden vastgesteld. Hierbij is de daling vrij gelijkend voor beide geslachten met een daling van 31% bij vrouwen en 26% bij mannen. Dat is een hoopgevende evolutie. Het komt erop aan om deze inspanningen door te zetten. Daarom lanceert minister Beke nu diverse nieuwe projecten in het kader van suïcidepreventie. Hij trekt hiervoor in totaal 1,5 miljoen euro uit.

In de eerste plaats moeten beleidsmakers goede beleidskeuzes maken op basis van wetenschappelijke evidentie. In niet-COVID tijden komen statistieken en analyses over sterftecijfers met twee jaar vertraging. In de pandemie liep deze verwerkingstijd bij het Agentschap Zorg en Gezondheid op tot drie jaar. Dat is uiteraard nefast om de ontwikkelingen op dit vlak goed te kunnen opvolgen en te kunnen bijsturen. Minister Beke trekt dan ook een half miljoen euro uit om het Agentschap Zorg & Gezondheid de nodige middelen te verschaffen om dit proces te versnellen.

Het is immers cruciaal dat het gehele proces – van de registratie van overlijden tot de publicatie van de cijfers – gemoderniseerd wordt. Het gaat om het invoeren van automatische kwaliteitscontroles, het verminderen van manuele handelingen, het verhogen van transparantie en kwaliteit van de aangeleverde cijfers of het vernieuwen van verouderde applicaties en databases. Heel wat zaken kunnen geoptimaliseerd worden zonder ontwikkeling van een volledig nieuw back-end systeem. Dit kan door een integratie in het ZorgAtlas platform, dat nu net gespecialiseerd is in het delen, het verwerken, het controleren en het publiceren van dergelijke data.

Dirk Dewolf, administrateur-generaal van het Agentschap Zorg en Gezondheid: ‘Met de zorgatlas hebben de weg gekozen van een datagedreven beleid. Met dit platform zullen we de gegevens rond suïcide sneller en met meer automatisatie verwerken om sneller te kunnen rapporteren en dus tot beleidsinzichten te komen.’

Vlaanderen legt in deze plannen de focus op jongeren. Uit de HBSC-studie, uitgevoerd door de Universiteit Gent en mede gefinancierd door de Vlaamse overheid, blijkt dat zelfmoordgedachten en zelfmoordpogingen relatief vaak voorkomen bij jongeren. Volgens de studie bij 13- tot 18-jarigen geven 13% van de jongens en 22% van de meisjes aan al twee of meer keer aan zelfmoord gedacht te hebben in hun leven. Sterfte door suïcide vormt ook de grootste doodsoorzaak bij jongeren vanaf de leeftijd van 15 jaar.

Daarom zal het VLESP een wetenschappelijke richtlijn en e-learning ontwikkelen om de detectie en behandeling te bevorderen van suïcidale gedachten en gedrag bij kinderen en jongeren. Daarmee kan de kennis, attitudes, vaardigheden en zelfvertrouwen van hulpverleners vergroot worden in het omgaan met suïcidale jongeren. We weten dat hulpverleners zich soms onzeker voelen op dit vlak en dat kan een snelle en adequate interventie in de weg staan. Met de richtlijn helpen we hen om deze problematiek bespreekbaar te maken en meer suïcidespecifieke behandelinterventies te ontwikkelen.

Een derde actie richt zich op personen met een autismespectrumstoornis (ASS). Uit onderzoek blijkt immers dat suïcidale gedachten vaker voorkomen bij mensen met ASS. Binnen dit project zal het VLESP een leidraad en tools ontwikkelen voor hulpverleners en naasten om suïcidale gedachten en gedrag van personen met ASS beter bespreekbaar te maken. Zo krijgen ook de hulpverleners voor deze specifieke doelgroep heel praktische handvaten om hun vaardigheden en zelfvertrouwen te vergroten om deze signalen bespreekbaar te maken en goed te behandelen. De tools die zullen ontwikkeld worden, zullen geïntegreerd worden in het platform van Zelfmoord 1813. Deze actie kadert eveneens binnen het Strategisch Plan Autisme, wat erop gericht is om de participatiekansen van personen met autisme in onze samenleving te verhogen.

Minister Beke trekt voor beide acties 340.000 euro uit.

Gwendolyn Portzky, directeur van het VLESP: ‘De richtlijn die we 5 jaar geleden hebben ontwikkeld omtrent de detectie en behandeling van suïcidaal gedrag bij volwassenen en ouderen wordt in Vlaanderen door heel wat hulpverleners gebruikt. We hebben hierdoor al langer de vraag gekregen om een specifieke richtlijn te ontwikkelen voor kinderen en jongeren omdat ook hier hulpverleners vragende partij zijn om hiervoor zoveel mogelijk handvaten aangereikt te krijgen. Ook de vraag naar specifieke handvaten en tools om met suïcidaliteit om te gaan bij personen met een autismespectstoornissen krijgen we regelmatig. We zijn dan ook blij met deze mogelijkheden om snel aan de slag te kunnen gaan met de ontwikkeling van deze methodieken en hopen hiermee opnieuw hulpverleners te kunnen versterken in de detectie en behandeling van suïcidaal gedrag en verder bij te dragen aan suïcidepreventie in Vlaanderen.’

Daarnaast bleek uit de evaluatie van het tweede Vlaams Actieplan Suïcidepreventie dat er in Vlaanderen te weinig wordt ingezet op de strategie ‘beperken van de toegang tot dodelijke middelen’. Nochtans is het beperken van middelen voor suïcidaal gedrag één van de meest evidence-based preventiestrategieën. Suïcidaal gedrag kan impulsief gebeuren met middelen die makkelijk beschikbaar zijn, dus het beperken van de beschikbaarheid ervan kan een grote impact hebben.

In België mogen zowel geneesmiddelen op voorschrift als voorschriftvrije geneesmiddelen enkel via een apotheek afgeleverd worden. Apothekers zijn dus bij uitstek sleutelfiguren die een rol kunnen spelen in de toegang tot en het beheer van bepaalde medicatie. Het Vlaams Apothekersnetwerk (VAN) zal samen met het VLESP inzetten op de deskundigheidsbevordering van apothekers, zodat zij hun patiënten psycho-educatie kunnen bieden rond medicatiebeheer, maar ook in staat zijn om potentieel suïcidale patiënten te identificeren en een eerste gesprek kunnen aangaan. Op die manier kan het vertrouwen van de apothekers in hun eigen vaardigheden in het omgaan met een persoon met risico op suïcide groeien. Het VAN en het VLESP kunnen hiervoor rekenen op een subsidie van 250.000 euro.

Hilde Deneyer, directeur van het VAN: ‘De apotheker is het eerste aanspreekpunt als het gaat over het goed gebruik van geneesmiddelen, maar steeds vaker ook voor vragen over mentaal welzijn. We willen het potentieel van de lokale huisapotheker dan ook ten volle benutten.’

Een vijfde actie is specifiek gericht op werkloze volwassenen en jongeren. Uit onderzoek blijkt dat werkloosheid een grote impact kan hebben, in het bijzonder ook op de mentale gezondheid. De huidige situatie verdient extra aandacht, omdat de pandemie een crisis is die de gezondheidsongelijkheid op verschillende vlakken versterkt. Hierbinnen hebben we bijzondere aandacht voor jongvolwassenen die niet instappen in het hoger onderwijssysteem en werkzoekende zijn. Hierdoor hebben zij geen toegang tot een structureel aanbod aan geestelijke gezondheidsbevordering dat binnen de hogeronderwijsinstellingen wel wordt geboden en afgestemd is op de specifieke levensperiode waarin ze zich bevinden. We spreken hier over jongvolwassenen in een NEET-situatie (Not in Employment, Education or Training). Uit onderzoek blijkt dat een NEET-status tijdens de jongvolwassenheid overduidelijk geassocieerd is met een hoger risico op suïcidale gedachten en suïcidepogingen.

De doelstelling van deze actie is het ontwikkelen van een specifieke aanpak in het begeleiden van deze groep waarbij het versterken van mentaal welbevinden en veerkrachttraining gecombineerd aangeboden worden met beroepsvaardigheidstraining bij werklozen en NEET-jongeren. In het buitenland bestaan hierrond al enkele voorbeelden, waarbij de effectiviteit voor het bevorderen van de mentale gezondheid werd aangetoond. Er is behoefte aan een aanpassing van dergelijke aanpak naar de Vlaamse context. Het Vlaams Instituut Gezond Leven gaat hiermee aan de slag en krijgt daarvoor een budget van 200.000 euro.

‘We ontwikkelen het aanbod in cocreatie, dus samen met personen die op dit ogenblik werkzoekend zijn. Zij weten het best wat mensen in een vergelijkbare situatie nodig hebben. Deze ervaringskennis vullen we aan met inzichten van verschillende organisaties die werkzoekenden begeleiden, en onze eigen inzichten over het versterken van mentaal welbevinden en veerkracht’, zegt dr. Veerle Soyez, senior stafmedewerker mentaal welbevinden bij het Vlaams Instituut Gezond Leven vzw.

Uiteindelijk zetten we ook in op de kennis, attitudes en vaardigheden bij de brede bevolking door de uitrol van de cursus Eerste hulp bij psychische problemen (EHBP) verder te ondersteunen. Met deze nieuwe ondersteuning kan het Rode Kruis in 2022 en 2023 nieuwe lesgeversopleidingen organiseren en een duurzaam plan voor hun vrijwilligerswerking en bijscholingsaanbod voor vrijwillige EHBP-lesgevers ontwikkelen. Daarnaast zal het Rode Kruis ook EHBP opleidingen voor de algemene bevolking organiseren en een model om dit daarna op duurzame wijze centraal aan te sturen. Vlaanderen voorziet hiervoor bijna 200.000 euro.

Lindsay Auwers van het Rode Kruis: ‘Door laagdrempelige EHBP (Eerste Hulp  Bij Psychische problemen) opleidingen te organiseren, verhogen we de zelfredzaamheid van de bevolking. Tijdens het EHBP traject leren we de bevolking aan om bewuster om te gaan met signalen die men dagelijks krijgt uit de omgeving. Door het (h)erkennen van deze signalen, kan er sneller hulp geboden worden en kunnen we vaak erger voorkomen. De steun van de Vlaamse overheid zorgt ervoor dat we meer opleidingen kunnen aanbieden en bijgevolg meer mensen kunnen aanleren hoe ze EHBP kunnen toepassen. We hopen hiermee ook een rol te spelen in de daling van de suïcidecijfers.’